Beskid Niski czyli Łemkowszczyzna

[Jinks]

Łemkowie byli zwani też Rusinami lub Rusnakami. Wprowadzili się w XVI w. trakcie zaludniania Beskidu Niskiego.
Nazwa Łemków pochodzi od używanego przez nich, a zapożyczonego od Słowaków słówka łem – tylko.
Jest to dawna ludność terenów od Jaworek w Pieninach do Komańczy w Bieszczadach a więc całego Beskidu Niskiego.
Mowa Łemków jest niewątpliwie dialektem języka ukraińskiego, choć silnie zabarwionym wpływami języka słowackiego, polskiego i węgierskiego.
Ich kultura należała do kręgu zwanego obecnie ukraińskim. Była oryginalna i różniła się od innych grup etnicznych zamieszkujących Karpaty np. Żydów i Cyganów.
Większość wsi łemkowskich to tzw. łańcuchówki, w których domostwa ustawione są w jednej linii wzdłuż głównej drogi. Tylko na zach. Łemkowszczyźnie spotykamy wsie wielodrożne, czasem z odpowiednikiem rynku w środku. np. Uście Gorlickie. Chaty stawiano z reguły frontem do drogi.
Wieś łemkowska składała się w zasadzie z zagród jednobudynkowych, długich domów, w których izby mieszkalne sąsiadowały z sienią oraz stajnią. Chaty były drewniane, kryte gontem, który niemal zupełnie wyparł dawniejszą strzechę.

[Jinks]

Ubierali się podobnie do pasterzy karpackich. Najbardziej charakterystyczną cechą stroju łemkowskiego był brązowy płaszcz sukienny z kapturem, na co dzień rozpięty i wyłożony na plecy tzw. czuchania.,  a głowy nakrywano filcowymi kapeluszami.


 
Innym typowym ubiorem był łejbyk




oraz huńka

[Jinks]

Łemkowie byli rolnikami, uprawiali głównie żyto, owies, ziemniaki oraz len ale trudnili się też rzemiosłem na własny użytek.





t




I to nie tylko tradycyjnym, było wiele ośrodków rzemieślniczych o znaczeniu ponadlokalnym jak kamieniarstwo, tkactwo - warsztat tkacki to folusz, tak jak osada u podnóży Magury Wątkowskiej.

[Jinks]

Podczas I wojny światowej na Łemków spadły represje austriackie. Około 2 tysięcy osób, głównie przedstawicieli inteligencji - księży, nauczycieli, urzędników- aresztowano i osadzono w obozie „Talerhoff Graz” niedaleko Wiednia.




Znaczna ich część nigdy już nie wróciła do rodzinnych domów.
Kolejny akt dramatu rozegrał się podczas okupacji hitlerowskiej. Większość młodzieży łemkowskiej wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec.
I wreszcie epilog tragedii. W latach 1945 – 1946 pod pozorem likwidacji zaplecza Ukraińskiej Powstańczej Armii, przymusowo wysiedlono, głównie na tereny obecnej Ukrainy (dawny ZSRR), tysiące Łemków. Pozostałych w ramach akcji „Wisła” w 1947 r. wysiedlono na tzw. ziemie odzyskane.

Gwarne i gęsto zaludnione beskidzkie wioski opustoszały i rozpoczęło się grabienie i dewastowanie zabytków kultury materialnej Łemków: cerkwi, zagród, cmentarzy, kapliczek, krzyży <!-

Fragment tzw. łemkowskiej „ściany płaczu”, ściany z krzyży nieistniejących już cerkwi.przydrożnych.

[Jinks]

Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu Łemkowszczyzny są cerkwie. Łemkowie stworzyli własny styl budownictwa cerkiewnego, nie spotykany poza obszarem przez nich zamieszkanym. Cerkwie łemkowskie jak i cała bogata kultura tego ludu, powstały w efekcie przenikania się tradycji Wschodu i Zachodu. Kształt klasycznej łemkowskiej świątyni jest klasycznym tego przykładem.
Wybrałem dla Was drodzy czytelnicy trochę takich cerkwi. Tych co są obecnie kościołami parafialnymi, a więc większości, nie mogłem zwiedzić wewnątrz, bo albo były zamknięte albo oblężone przez wiernych.

Brunary
Duża wieś podzielona na Brunary Niżne i Wyżne pomiędzy Florynką a Śnietnicą.
Drewniana cerkiew greckokatolicka p.w. św. Michała Archanioła (obecnie kościół parafialny rzymskokatolicki). Zbudowana zapewne w 1797 r. a przebudowana w 1831 r. Wewnątrz ikonostas współczesny. Polichromia w nawie pochodzi z XVIII w.




Berest
Duża wieś przy szosie Krynica - Grybów.
Cerkiew greckokatolicka p.w. śś. Kosmy i Damiana (obecnie kościół parafialny rzymskokatolicki p.w. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy) powstała w 1842 r. Zachodniołemkowska, o wydłużonej sylwetce, konstrukcji zrębowej i pokrytych gontem ścianach.. Polichromia figuralno-ornamentalna pochodzi z 1928 r. Kompletny klasycystyczny ikonostas został w XIX w. zestawiony z ikon z XVII i XVIII w., ołtarz główny z baldachimem i tabernakulum powstał w XIX w. W nawie znajdują się dwa barokowe ołtarze boczne z XVIII w., w płn. słynąca łaskami ikona Opieki Bogurodzicy (Pokrow) z 1721 r. (przeniesiona z Izb).



Piorunka
Wieś nad potokiem o tej samej nazwie, 9 km na płn. od Krynicy, przy szosie z Berestu do Czyrnej.
Dawna cerkiew greckokatolicka p.w. śś. Kosmy i Damiana (obecnie kościół).
Obecnie istniejąca cerkiew została zbudowana w 1789 r, w typie sakralnego budownictwa zachodniołemkowskiego. Jest to budynek drewniany, trójdzielny, jednonawowy, konstrukcji zrębowej, z wieżą o konstrukcji słupowej. Całość świątyni wieńczą trzy baniaste kopuły. Wewnątrz zachowany został wystrój cerkiewny. Najstarszym a zarazem w całości zachowanym zabytkiem jest rokokowy ikonostas z XVIII w.

[Jinks]

Bieliczna
Jedna z nieistniejących wsi łemkowskich na terenie gminy Uście Gorlickie. Przywilej lokacyjny wsi wydał  w 159 r. kardynał Jerzy Radziwiłł. Od mońca XVI w. do 1762 r. Bieliczna wchodziła w skład tzw. Kresu Musyńskiego, a od 1634 r. stanowiła majątek kościelny parafii w Tyliczu. W XVII w. wies została zdziesiętkowana przez epidemię tyfusu. w 1900 r. we wsi były 32 domy z 211 mieszkańcami. Po Akcji "Wisła" w 1947 r. wieś zupełnie opustoszała. 
Cerkiew p.w. św. Michała Archanioła murowana zka mienia pochodzi z 1796 r. 

[Jinks]

Regietów
Współczesna prawosławna cerkiew konsekrowana w 2012 r.  Jest murowana ale oszalowana deskami, by przypominała tradycyjne cerkwie łemkowskie.

[Jinks]

Skwirtne
Cerkiew filialną greckokatolicką św. św. Kosmy i Damiana (obecnie kościół rzymskokatolicki) zbudowano w 1837 r. Jest to jedna z piękniejszych cerkwi zachodnio-łemkowskich. Trójdzielną świątynię wzniesiono w konstrukcji zrębowej, ściany i dachy pokryto gontem. Wnętrze zdobi polichromia figuralno-ornamentalna z 1900 r. Miedzy nawą a prezbiterium ustawiono współczesną przegrodę o charakterze ikonostasu, natomiast pozostałości dawnego ikonostasu z przełomu XVIII i XIX w. umieszczono na ścianach. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z baldachimem i tabernakulum z połowy XIX w.

[Jinks]

Hańczowa
Cerkiew parafialna prawosławna Opieki Bogurodzicy (dawniej cerkiew parafialana greckokatolicka) powstala w  2 połowie XIX w.  Jest to typowa cerkiew zachodniołęmkowska o konstrukcji zrębowej i ścianach pokrytych gontem. Polichromia ornamentalno-figuralna oraz ikonostas pochodzą z końca XIX w. W prezbiterium znajduje się barokowy ołtarz główny, w nawie dwa ołtarze boczne z ikonami Chrystusa przekazującego klucze św. Piotrowi oraz Opieki Bogurodzicy.

[Jinks]

Śnietnica
Cerkiew parafialną greckokatolicką wzniesiono w 1755 r., przebudowano w XIX w. W latach 1947-1997 użytkowana była jako kościół rzymskokatolicki a od 1997 r. jest własnością Kościoła Greckokatolickiego. Cerkiew posiada układ dwudzielny. Zdobiąca wnętrze polichromia  pochodzi z 1936 r. W wyposażeniu znajduje się barokowy ikonostas z XVIII w. i barokowy ołtarz z rzeźbami św. św. Piotra i Pawła, w nawie późnobarokowe ołtarze boczne. Ciekawostką są namalowane na izbicy tarcze zegarowe.